Üst Menu
Search
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in comments
Search in excerpt
Filter by Custom Post Type

Ana Menu

Feridun Hoca ile Ceza Muhakemesi Hukuku (28)

 image002

Ceza Muhakemesi Kanununda Mart 2014 tarihinde 6526 sayılı Kanun ile bazı değişiklikler yapılmıştır. Bunların önemli bir kısmı adli kolluk açısından önem taşıdığı için, Çağın Polisi Dergisinin bu sayısında bu değişiklikleri özetlemek istedik. 

1) Yakalama ve tutuklama: 2014-6526 sayılı Kanunun 6 ıncı maddesi ile Ceza Muhakemesi Kanununun 91 inci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “işlediğini düşündürebilecek emarelerin” ibaresi “işlediği şüphesini gösteren somut delillerin” şeklinde değiştirilmiştir.

Bu değişikliğin kolluk uygulamaları üzerinde doğuracağı etki yakalama ile ilgilidir. CMK 90/2 uyarınca suçüstü hali dışındaki yakalamalarda kolluğun önce şüphelinin işlediğini düşündüğü suçun somut delillerini elde etmesi gerekecektir. Eğer böyle somut delil olmadan yakalama yapılırsa, C. savcısı gözaltı kararı vermeyeceği gibi, hukuka aykırı bir şekilde özgürlük kısıtlayan kolluk görevlisi hakkında cezai işlem de yapacaktır.

Aynı yasanın 8 inci maddesi ile tutuklama kararı verilmesi için de somut delil aranır olmuştur (CMK “2014-6526” 100/1). Bu nedenle, kolluk yakalama sırasında “somut delil” elde etmemiş ise, şüpheli ne gözaltına alınabilir, ne de tutuklanabilir.

2) Yol tutuklaması kaldırıldı: 2014-6526 sayılı Kanunun 7 inci maddesi ile Ceza Muhakemesi Kanununun 94 üncü maddesi tamamen değiştirildi. Yeni metin şöyledir:

“MADDE 94- (1) Hâkim veya mahkeme tarafından verilen yakalama emri üzerine soruşturma veya kovuşturma evresinde yakalanan kişi, en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır.

(2) Yakalanan kişi, en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılamıyorsa, aynı süre içinde yakalandığı yer adliyesinde, mevcut değil ise en yakın adliyede kurulu sesli ve görüntülü iletişim sisteminin kullanılması suretiyle yetkili hâkim veya mahkeme tarafından bu kişinin sorgusu yapılır veya ifadesi alınır.”

CMK 98 uyarınca Sulh Ceza Hakimi, C. savcısı veya yakalayıp elinden kaçırdığı failler için de kolluk yakalama emri çıkarabilir. Bu gibi hallerde aranan kişinin kimlik bilgileri Polis bilgisayarlarında görüneceği için, çeşitli verilerle bu kişilerin yurdun çeşitli yerlerinde başka kolluk makamları tarafından yakalanması mümkündür. Değişiklik öncesinde yakalanan bu kişilerin yetkili mahkemeye gönderilmesi için gerekli işlemler yapılıyor ve yakalanan kişi uzun süreler nezarethanede bekletiliyordu.

Yapılan değişiklik ile bunun önüne geçmek hedeflenmiş ve  SEGBİS sistemi ile sorgu yapılması imkanı yaratılmıştır. Kolluk açısından bu yeni düzenlemenin önemi C. savcısının vereceği emir bakımındandır.

3) Arama: Hakim tarafından bir arama kararı verilmesi için iki temel koşul vardır. Bunların birincisi makul şüphe, ikincisi ise, kolluğun bu makul şüpheyi belgeleyen ayrıntılı raporu.         

2014 yılında 6526 sayılı Kanunun 9 uncu maddesi ile, Ceza Muhakemesi  Kanununun 116 ncı maddesinin birinci fıkrasında yer alan “makul” ibaresi “somut delillere dayalı kuvvetli” şeklinde değiştirilmiştir.

Yapılan değişiklik, koruma tedbirlerinin uygulanması için bulunması gereken şüphenin kuvvet derecelerinin yoğunluğu açısından önemli sonuçlar doğuracak niteliktedir. Zira, kişi haklarından özel hayatı ilgilendirdiği ve en son çare olmadığı için, kural olarak basit suç şüphesinin bulunduğu hallerde yapılabilen arama işlemi için, Kanun Koyucu çıtayı yükseltmiş ve neredeyse tutuklama kararı verilmesi için gereken kadar kuvvetli şüphe bulunmasını ve bunun da somut delillere dayandırılması istemiştir. Yani, arama kararı verilmesi zorlaştırılmıştır.

Esasında aramanın amacı delil elde etmektir. Zaten elde somut delil varsa, tekrar arama yapılması gereksizdir.

Kanaatimizce, aramanın bu kadar zorlaştırılması yerinde bir değişiklik değildir. Hakim ve C. savcıları tarafından gerçekten yasanın öngördüğü biçimde uygulanırsa, etkin bir soruşturma yapmak mümkün olmayabilir.

Arama kararını verme yetkisi, eskiden olduğu gibi yerel Sulh Ceza Hakimi ile, kovuşturma evresinde ise işe bakan mahkemeye verilmiştir. Burada da Ağır Ceza Mahkemesinin yetkili kılınmaması bir tesellidir.

4) Taşınmazlara, hak ve alacaklara elkoyma: 2014 yılında 6526 sayılı Kanunun 10 uncu maddesi ile, Ceza Muhakemesi  Kanununun 128 ncı maddesinde bazı değişiklikler yapılmıştır. Değişiklik yapan madde şöyledir:

MADDE 10- 5271 sayılı Kanunun 128 inci maddesinin birinci fıkrasında yer alan “elde edildiğine dair” ibaresinden sonra gelmek üzere “somut delillere dayanan” ve “Elkonulabilir.” ibaresinden sonra gelmek üzere “Somut olarak belirlenen” ibareleri ile aynı fıkraya aşağıdaki cümle eklenmiş; ikinci fıkrasının (a) bendinin (10) numaralı alt bendi yürürlükten kaldırılmış ve dokuzuncu fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

“Bu madde kapsamında elkoyma kararı alınabilmesi için ilgisine göre Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu, Mali Suçları Araştırma Kurulu, Hazine Müsteşarlığı ve Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumundan, suçtan elde edilen değere ilişkin rapor alınır. Bu rapor en geç üç ay içinde hazırlanır. Özel sebepler zorunlu kıldığında bu süre talep üzerine iki ay daha uzatılabilir.”

“(9) Bu madde hükmüne göre elkoymaya ağır ceza mahkemesince oy birliğiyle karar verilir. İtiraz üzerine bu tedbire karar verilebilmesi için de oy birliği aranır.”

Taşınmaz, hak ve alacaklara elkoyma konusunda yapılan değişiklikte ilk tespitimiz, şüphenin kuvvet derecesi açısındandır. Kanun Koyucu burada basit şüphe ile yetinmiş, fakat bu basit şüphenin somut delile dayanmasını istemiştir.

Böylece, arama (CMK 116) ile eşyaya elkoyma (CMK 123) ve taşınmazlara, hak ve alacaklara elkoyma (CMK 128) arasında büyük bir dengesizlik doğmuştur: Delil olabilecek eşya ile müsadereye tabi olan eşyaya elkoyma bakımından basit şüphe ile yetinen CMK 123 karşısında, taşınmazlara elkoyma için gene basit şüphe aramış, fakat bu basit şüphenin somut delile dayanmasını öngörmüştür. Buna karşılık, arama için “somut delillere dayalı kuvvetli” bulunması gerekmektedir. Yani, arama kararı verilmesi için tutuklama kararı verilmesi için gereken kuvvette yakın kuvvette şüphe bulunması gerekecek, fakat elkoymalarda basit şüphe ile yetinilecektir.

Diğer bir farklılık, karar verecek makam bakımından olup, arama ve elkoyma kararlarını veren makamlar açısından ortaya çıkmıştır: delil olabilecek ve müsadereye tabi eşya arama ve bunlara elkoyma için sulh ceza hakimi veya işe bakan mahkeme kararı sözkonusu iken, taşınmazlara, hak ve alacaklara elkoyma için Ağır Ceza Mahkemesinin oybirliği ile karar vermesi öngörülmüştür.  

En önemli değişiklik ise, taşınmaza elkoyma kararı verilmesi öncesinde, ilgisine göre, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Sermaye Piyasası Kurulu, Mali Suçları Araştırma Kurulu, Hazine Müsteşarlığı ve Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumundan, taşınmazların veya hak veya alacakların suçtan elde edildiğine ilişkin bir rapor alma mecburiyetinin getirilmiş olmasıdır.

Önce idari makamdan rapor alındıktan sonra taşınmaza elkoyma yapılması, Ceza Muhakemesi Hukuku ilkeleri ile bağdaşır nitelikte değildir. Bu müessese hukuk usulündeki ihtiyati tedbire benzetilmiştir.

CMK 128 inci maddenin ikinci fıkrasının (a) bendinin (10) numaralı alt bendinin yürürlükten kaldırılmış olması ve “suç işlemek için örgüt kurma suçu” (TCK 220) nedeniyle taşınmazlara elkonulamayacak olması da dikkat çekicidir. Silahlı örgüt kurma (TCK 314) ve bu örgütlere silah sağlama (TCK 316) suçlarında ise, taşınmaza elkoyma mümkündür. 

5) Bilgisayarda arama ve elkoyma. 2014 yılında 6526 sayılı Kanunun 11 inci maddesi ile, Ceza Muhakemesi  Kanununun 134 üncü maddesinde bazı değişiklikler yapılmıştır.

Değişiklik yapan madde şöyledir:

MADDE 11 5271 sayılı Kanunun 134 üncü maddesinin birinci fıkrasında yer alan “soruşturmada,” ibaresinden sonra gelmek üzere “somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı ve” ibaresi eklenmiş ve dördüncü fıkrasında yer alan “İstemesi halinde, bu” ibaresi “Üçüncü fıkraya göre alınan” şeklinde değiştirilmiştir.

Bilgisayarlarda arama yapmak için kuvvetli şüphe sebeplerine dayanan basit şüphe yeterli görülmüş, fakat bu basit şüphenin somut delillere dayanması istenmiştir.

Karar verecek makamda değişiklik yapılmamış ve yerel Sulh Ceza Hakimi ile işe bakan mahkemenin yetkisi sürdürülmüştür.

6) İletişimin denetlenlenmesi. 2014 yılında 6526 sayılı Kanunun 12 inci maddesi ile, Ceza Muhakemesi  Kanununun 135 inci maddesinde bazı değişiklikler yapılmıştır.

Değişiklik yapan madde şöyledir:

MADDE 12 5271 sayılı Kanunun 135 inci maddesinin birinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiş; maddeye birinci fıkrasından sonra gelmek üzere aşağıdaki fıkra eklenmiş ve fıkra numaraları buna göre teselsül ettirilmiş; mevcut üçüncü fıkrasında yer alan “üç ay”, “bir defa” ve “hâkim bir aydan fazla olmamak üzere sürenin müteaddit defalar” ibareleri sırasıyla, “iki ay”, “bir ay” ve “mahkeme yukarıdaki sürelere ek olarak her defasında bir aydan fazla olmamak ve toplam üç ayı geçmemek üzere” şeklinde değiştirilmiş; maddenin mevcut dördüncü fıkrasında yer alan “üç ay” ve “bir defa” ibareleri sırasıyla “iki ay” ve “bir ay” şeklinde değiştirilmiş; mevcut altıncı fıkrasının (a) bendinin (5) numaralı alt bendinden sonra gelmek üzere “6. Nitelikli hırsızlık (madde 142) ve yağma (madde 148, 149),” alt bendi eklenmiş, diğer alt bentler buna göre teselsül ettirilmiş, mevcut (8) numaralı alt bendi yürürlükten kaldırılmış ve mevcut altıncı fıkrasının (a) bendinin (9) numaralı alt bendinde yer alan “, fıkra 3” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır.

 “(1) Bir suç dolayısıyla yapılan soruşturma ve kovuşturmada, suç işlendiğine ilişkin somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı ve başka suretle delil elde edilmesi imkânının bulunmaması durumunda, ağır ceza mahkemesi veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının kararıyla şüpheli veya sanığın telekomünikasyon yoluyla iletişimi tespit edilebilir, dinlenebilir, kayda alınabilir ve sinyal bilgileri değerlendirilebilir. Cumhuriyet savcısı kararını derhâl mahkemenin onayına sunar ve mahkeme, kararını en geç yirmi dört saat içinde verir. Sürenin dolması veya mahkeme tarafından aksine karar verilmesi hâlinde tedbir Cumhuriyet savcısı tarafından derhâl kaldırılır. Bu fıkra uyarınca alınacak tedbire ağır ceza mahkemesince oy birliğiyle karar verilir. İtiraz üzerine bu tedbire karar verilebilmesi için de oy birliği aranır.”

“(2) Talepte bulunulurken hakkında bu madde uyarınca tedbir kararı verilecek hattın veya iletişim aracının sahibini ve biliniyorsa kullanıcısını gösterir belge veya rapor eklenir.”

Yapılan değişiklikler şöyle özetlenebilir.

Şüphenin kuvvet derecesi basit şüphedir: fakat bu basit şüphenin “somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri” biçiminde olması gerekmektedir.

Karar veren makam değiştirilmiştir: Ağır Ceza Mahkemesinin oybirliği ile karar verilmesi öngörülmüş, itirazların da oybirliği ile Ağır Ceza Mahkemesi tarafından incelenmesi istenmiştir.

CMK 135 inci maddenin altıncı fıkrasının (a) bendinin (8) numaralı alt bendinin yürürlükten kaldırılmış olması ve “suç işlemek için örgüt kurma suçu” (TCK 220) nedeniyle iletişimin kayda alınamayacak ve sinyal bilgilerinin değerlendirilemeyecek olması da dikkat çekicidir. Silahlı örgüt kurma (TCK 314) ve bu örgütlere silah sağlama (TCK 316) suçlarında ise, bu tedbir uygulanabilir.

Buna karşılık, nitelikli hırsızlık (TCK 142) ve yağma (TCK 148, 149) suçları katalog suçlara dahil edilmiştir.

Maddeye yeni eklenen ikinci fıkra, talepte bulunulurken hakkında bu madde uyarınca tedbir kararı verilecek hattın veya iletişim aracının sahibini ve biliniyorsa kullanıcısını gösterir belge veya rapor eklenmesi öngörülmüştür (CMK 135/2). Böylece, her bir kararda hakkında iletişimin denetlenmesi tedbiri uygulanan şüphelinin kimliğinin hakim tarafından bilinmesi sağlanmış bulunmaktadır. Bu yerinde bir değişikliktir. 

7) Gizli soruşturmacı görevlendirme ve teknik araçlarla izleme. CMK 139 ve CMK 140 değiştirilmiş ve bu tedbirlerin uygulanması için de iletişimin denetlenmesi için uygulanan standartlar öngörülmüştür:

Şüphenin kuvvet derecesi, basit şüphedir: Fakat bu basit şüphenin “somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri” biçiminde olması gerekmektedir.

Karar veren makam değiştirilmiştir: Ağır Ceza Mahkemesinin oybirliği ile karar verilmesi öngörülmüş, itirazların da oybirliği ile Ağır Ceza Mahkemesi tarafından incelenmesi istenmiştir.

6526 sayılı Kanunun CMK da değişiklik yapan maddeleri şöyledir:

MADDE 13 5271 sayılı Kanunun 139 uncu maddesinin birinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiş ve altıncı fıkrasına aşağıdaki cümle eklenmiştir.

“(1) Soruşturma konusu suçun işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması ve başka surette delil elde edilememesi hâlinde, kamu görevlileri gizli soruşturmacı olarak görevlendirilebilir. Bu madde uyarınca yapılacak görevlendirmeye ağır ceza mahkemesince oy birliğiyle karar verilir. İtiraz üzerine bu tedbire karar verilebilmesi için de oy birliği aranır.”

“Suçla bağlantılı olmayan kişisel bilgiler derhâl yok edilir.”

MADDE 14- 5271 sayılı Kanunun 140 ıncı maddesinin birinci fıkrasında yer alan “hususunda” ibaresinden sonra gelmek üzere “somut delillere dayanan” ibaresi eklenmiş; aynı fıkranın (a) bendinin (2) numaralı alt bendinden sonra gelmek üzere “3. Nitelikli hırsızlık (madde 142) ve yağma (madde 148, 149),” alt bendi eklenmiş, diğer alt bentler buna göre teselsül ettirilmiş, mevcut (5) numaralı alt bendi yürürlükten kaldırılmış, mevcut (6) numaralı alt bendinde yer alan “, fıkra 3” ibaresi madde metninden çıkarılmış; ikinci ve üçüncü fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

“(2) Teknik araçlarla izlemeye ağır ceza mahkemesi tarafından oy birliğiyle karar verilir. İtiraz üzerine bu tedbire karar verilebilmesi için de oy birliği aranır.

(3) Teknik araçlarla izleme kararı en çok üç haftalık süre için verilebilir. Bu süre gerektiğinde bir hafta daha uzatılabilir. Ancak, örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarla ilgili olarak gerekli görülmesi hâlinde, mahkeme yukarıdaki sürelere ek olarak her defasında bir haftadan fazla olmamak ve toplam dört haftayı geçmemek üzere uzatılmasına karar verebilir.” 

8) Müdafiin dosyayı incelemesi. Soruşturma evresinde geçerli olan gizlilik kuralı (CMK 157) uyarınca dosyanın kamuya ve şüpheliye karşı gizli tutulması gerekir. CMK 153 müdafiin bu aşamada dosyayı incelemesine izin veriyor, fakat hakim kararı ile kısıtlama getirilebiliyordu. 2014-6526 değişikliği ile bu sınırlamalar tamamen kaldırıldı. Bu düzenlemenin de hukukun genel ilkelerine uygun olmadığı kanaatindeyiz. Soruşturma evresinde gereken hallerde kısıtlama getirilemeyince, tutuklamada artma olacaktır. Zira, müdafiin dosyadan öğrendiği her bilgiyi şüpheli ile paylaşması, şüphelinin delil karartma gayreti içine girmesine neden olabilecektir. Esasen kısıtlama kararının kanun ile düzenlenmesinin gerekçesi de bu idi.

9) Terörle Mücadele Kanunun 10 uncu maddesinin yürürlükten kaldırılması. Terör Mahkemelerini düzenleyen ve 2012 yılında değişen TMK 10 yürürlükten kaldırılmıştır.

Bu değişikliğin kolluk açısından önemi, kimlik bilgileri ile ilgilidir. Terör suçlarını araştıran kolluk görevlileri tutanaklara açık kimlik yerine sicil numarası yazabilirler.

2014-6526 sayılı Kanunun 16 ıncı maddesi ile değişen CMK 169 şöyledir:

“(7) Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısmının Dört, Beş, Altı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar (318, 319, 324, 325 ve 332 nci maddeler hariç) ile 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun kapsamına giren suçlarla ilgili yürütülen soruşturma ve kovuşturmalarda, kolluk tarafından düzenlenen tutanaklara, ilgili görevlilerin açık kimlikleri yerine sadece sicil numaraları yazılır. Kolluk görevlilerinin ifadesine başvurulması gerektiği hâllerde çıkarılan davetiye veya çağrı kâğıdı, kolluk görevlisinin iş yeri adresine tebliğ edilir. Bu kişilere ait ifade ve duruşma tutanaklarında adres olarak iş yeri adresleri gösterilir.”

Terör Mahkemeleri kaldırılınca, bu suçlar genel Ağır Ceza Mahkemelerinin görevine girmiştir. Böylece TMK 10 terör mahkemelerinin sahip bulundukları geniş çevre dahil, soruşturma ve kovuşturmaya ilişkin özel yetkiler de yürürlükten kaldırılmıştır.

Terörle mücadelenin ilk başladığı yıllardaki duruma geri dönülmüştür. O dönemde özel koruması bulunmayan ağır ceza hakimleri aldıkları tehditler nedeni ile  davadan çekinmişler ve davaya bakacak hakim bulunamamıştı. Daha sonra da hakimlere yönelik saldırılar başlayınca özel ihtisas mahkemeleri kurulmuştu. O günlere geri dönülmemesi umudundayız.

10) Sonuç. Yukarıda yaptığımız açıklamaları özetlemek gerekirse, koruma tedbirlerinin uygulanması açısından bulunması gereken makul şüphenin kuvvet derecesi açısından şöyle bir tablo ortaya çıkmıştır:

Kuvvetli şüphe: Tutuklama (CMK 100/1): Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller. Karar: Sulh Ceza Hakimi.

Kuvvetli şüphe: Yakalama (CMK 90/2), gözaltı kararı (CMK 91/2): kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığı. Karar: Sulh Ceza Hakimi.

Kuvvetli şüphe: Şüpheli veya delil olacak eşya araması (CMK 116): Yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda somut delillere dayalı kuvvetli şüphe. Karar: Sulh Ceza Hakimi.

Basit başlangıç şüphesi:  Taşınmazlara, hak ve alacaklara elkoyma (CMK 128): Soruşturma veya kovuşturma konusu suçun işlendiğine ve bu suçlardan elde edildiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebebi bulunması. Karar: Ağır Ceza Mahkemesi oybirliği ile.

Basit başlangıç şüphesi: Bilgisayarda arama (CMK 134): somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı. Karar: Sulh Ceza Hakimi.

Basit başlangıç şüphesi: İletişimin denetlenmesi (CMK 135): somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı. Karar: Ağır Ceza Mahkemesi oybirliği ile.

Basit başlangıç şüphesi: Gizli soruşturmacı görevlendirilmesi (CMK 139): somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin bulunması. Karar: Ağır Ceza Mahkemesi oybirliği ile.

Basit başlangıç şüphesi: Teknik takip (CMK 140): somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri bulunması. Karar: Ağır Ceza Mahkemesi oybirliği ile.

Basit başlangıç şüphesi: Delil olacak eşyaya elkoyma (CMK 123): malvarlığı değerlerinin ispat aracı olarak yararlı görülmesi ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturması. Karar: Sulh Ceza Hakimi.