Üst Menu
Search
Generic filters

Ana Menu

MİLLİ KÜTÜPHANEDE GÖRME ENGELLİLERE SUNULAN MEVCUT HİZMETLER VE GELİŞMELER

 

 

               Ramazan BAKIRCI

           Milli Küt.Konuşan Kitaplık Bölüm Şefi

 

Milli Kütüphane’de görme engellilere sunulan hizmetleri ve gelişmeleri anlatmaya geçmeden önce Görme Özürlüler Bölümü’nün tarihçesini anlatalım:

Milli Kütüphane’nin kuruluş kanununda olmamakla birlikte görme özürlülere yönelik kütüphane hizmeti özel okuyucu hizmeti olarak kabul edilmiştir. 1955 yılında Milli Kütüphane bünyesinde Görme Özürlüler Bölümü kurulmuştur. Ortaokulu dışardan bitirecek olan görme özürlü kişilere Braille ders kitabı hazırlamak amacıyla kurulmuş olmasına rağmen Ankara ve Gaziantep’te körler okullarının açılmasıyla bu işten vazgeçildi. Buna karşılık roman, öykü, şiir yazımına başlandı. Braille kitap yazma işi Braille daktilosuyla tek nüsha olarak yazılmaktaydı. Braille kitapların yazım işi yapılırken Braille kısaltmalarını ve noktalama işaretlerini çok dikkatli yazmak gerekir. Bu nedenlerle Braille kitapları yazma işleminde arzu edildiği kadar başarı sağlanamadı.

1981 yılının Dünya Sakatlar Yılı olması nedeniyle Görme Özürlüler Bölümü’ne destek sağlamak amacıyla çeşitli kurum ve kuruluşlara girişimlerde bulunulmuştur. Bunun sonucunda Görme Özürlüler Bölümü’ne Braille daktiloları kazandırılmıştır. Gaziantep İl Halk Kütüphanesi bünyesinde hizmet veren Konuşan Kitaplık Bölümü’nden getirilen sesli kitaplar kopyalanarak Ankara Milli Kütüphane’de Konuşan Kitaplık Bölümü’nün tohumları atılmış oldu. Bu arada Milli Kütüphane’nin yeni binasının yapımı tamamlandı ve 1983 Ağustos ayı içerisinde eski binada  15m2 lik bir alanda hizmete başlayan Görme Özürlüler Bölümü yeni binada Braille kitaplardan ve kaset kitaplardan oluşan bir koleksiyonla 50 m2 lik alana 26 Nisan 1986 tarihinde kavuşmuştur.

Kaset kitapların daha sağlıklı bir ortamda okunması için kayıt stüdyosu kurma hazırlıklarına başlanmıştır. Oran Lions Klübü tarafından  1991 yılında bu stüdyo kurulmuştur. Aynı klüp Konuşan Kitaplık Bölümü’ne bir de o döneme göre en gelişmiş Türkçe kitap okuma sesli bilgisayarı bağışlayarak görme özürlülerin hizmetine sunmuşlardır.

Braille kitaplar olarak Türkçe ve yabancı dildeki kitaplar, dergiler, haritalar ve notalardan oluşan koleksiyon mevcuttur. Ülkemizdeki görme özürlülere yönelik matbaaların mevcudiyeti yok denecek kadar azdır. Türkçe kitaplar tek nüsha olarak yazılmıştır. Bu şekilde yazılan kitapların maliyeti de yüksek olmakta ve koleksiyona girmesi uzun zaman almaktadır. Yabancı dildeki kitaplar bağış ya da satın alma yoluyla koleksiyona girmiştir.

 

Konuşan Kitaplık Birimi:

Kitapların kaydı için bir kayıt stüdyosu iki kayıt odasıyla çalışmalarını sürdürmektedir. Konuşan Kitaplık Bölümü’nde 1000 civarında sesli kitaptan oluşan bir koleksiyon mevcuttur. 80’ li yılların sonu ile 90’lı yılların başında görme engelli okuyucuların süreli yayınlardan yaralanabilmeleri için çeşitli günlük gazete ve dergilerden seçilen haber köşe yazıları kasetlere okutulmuştur. Ancak günün teknolojik gelişmeleri nedeniyle bunlara gerek kalmamıştır.

Milli Kütüphane’de 2001 yılında büyük bir proje başlatılmıştır. Bu proje kapsamında Konuşan Kitaplık’ın yenilenmesi günün teknolojisine uygun hale getirilmesi projesidir. Yapılan çalışmalar sonucunda tamamen yenilenmiş bazı yenilikler de şöyledir:

Okuyucu panelleri CD ve kaset çalarlardan oluşmaktadır. Okuyucu panellerinde bulunan CD ve kaset çalarlar bir sesli program ile işlemleri sesli olarak yapmakta, teyplerin ve CD çalarların üzerindeki düğmeleri tek tek aramaya gerek kalmadan keyboard lar aracılığıyla işlemleri sesli olarak yürütmektedir. Keyboardın herhangi bir tuşuna ilk basıldığında program sistemi tanıtmaya başlar. Program kendi tanıtımını yaptıktan sonra kaset veya CD dinlenmek istendiğinde ilk basıldığı anda keyboarddaki o tuş kendini tanımlar. İkinci basışınızda ise işlevini yerine getirir. Her okuyucu ayrı ayrı kitaplar dinleyebileceği gibi ortak bir kitabı da dinleme şansına sahiptir. Eski sistemimizden farklı olarak, okuyucu kendi teyplerinin kontrolünü operatör yardımıyla değil, bizzat kendisi yapabilmektedir. Sistemin bir özelliği de mp3 formatındaki CD leriçalabilmesidir. Kasetlerin CD ortamına aktarılmasıyla kaset yoğunluğundan kurtulunulacak, hem maliyet azalacak hem de çok yer kaplama problemi ortadan kalkacaktır. Bir CD ye mp3 formatında 12 adet 90 lık kaset aktarılma olasılığı vardır. Daha fazla kaset de aktarılabilir ancak  sıkıştırma işlemi çoğaldıkça sesler bozulabilir. Bizler için mp3 formatı devrim niteliğindedir. Bu sistem Türkiye’de ilk defa denenmiş bir sistemdir. Tabii ki kullanımına yönelik eksiklikler kullanıldıkça ortaya çıkacak, yenilenmesine yönelik adımlar atılacaktır. Ayrıca projemizin bir devamı olarak yakın gelecekte stüdyo ortamının da dijital olarak düzenlenerek gönüllü okuyucularımızın kitapları bilgisayar ortamında okuması ve bunların CD lere aktarılması söz konusudur. Böylece görme özürlü kullanıcılara büyük bir kolaylığın yanında zaman açısından da büyük bir tasarruf sağlamış olacağız.

 Milli Kütüphane’de görme özürlülere yönelik okutulan kitaplar gönüllülük esasına dayanmaktadır. Kasetlere kitap okuyan gönüllü okuyucularımız kitap okumaya başlamadan önce onları küçük bir sınav aşamasından geçirmek zorundayız. Gönüllü okuyucularımız sınav aşamasında vereceğimiz bir metni 3 dakika takılmadan okumak zorundadır. Görme özürlü insanlar için ses faktörü çok önemlidir. Gönüllü okuyucuların Türkçe’yi düzgün konuşması, ses renginin kulağı tırmalamaması, diksiyonunun düzgün olması kitabın doğru takip edilebilmesi açısından şarttır. Bir gören insan için kitabın düzgün yazılıp yazılmaması ya da kitabın yıpranmış olup olmaması nasıl çok önemliyse bizler için de yukarda saydığımız unsurlar aynı derecede  önemlidir.

Aslında bilişim teknolojisi görme engelli insanların kitap okuma sorununu büyük ölçüde halletmiş durumdadır. Çıkan sesli ekran okuyucu programlar aracılığıyla bilgisayar ortamındaki her türlü metinleri okuma şansı vardır. Bir optik okuyucuya (scanner) kitabı taratıp hiç kimseye ihtiyaç duymadan görme özürlü okuyucunun okuma şansı vardır. Ancak, sesli ekran okuyucu programlar ya da editör programlar bir  metni okurken noktalama ya da vurgu açısından çok yeterli değildir. Bu nedenle gönüllü okuyuculara ihtiyacımız bir süre daha devam edecektir. İnanıyorum ki gelecekte vurgu ve noktalamayı yapacak daha kaliteli programlar geliştirilecektir. Ama sesli ekran okuyucu programlar editör programlarla kullanılınca görme engelli insanlar çok rahat bir şekilde ders çalışabilirler.

Görme engeli kişiler Konuşan Kitaplık’ tan nasıl yararlanıyorlar? Her şeyden önce Milli Kütüphane’ nin bir arşiv kütüphanesi olduğunu hatırlatmak isterim. Yani burada arşivleme mecburiyeti vardır. Milli Kütüphane’ nin kuruluş kanununda olmamasına karşın görme özürlülere verilecek hizmet özel okuyucu hizmeti olarak kabul edilmiştir. Bu noktada;

 

1)     Görme özürlü okuyucular Konuşan Kitaplık’tan kasetlere okunmuş olan kitapları Konuşan Kitaplık’ta dinleme şansına sahiptir.

2)     Görme özürlü okuyucuların seçtiği bir sesli kitabı ödünç alıp eve götürerek dinlemesi imkanlarımız dahilindedir.

3)    Görme özürlü okuyucuların Milli Kütüphane’nin diğer bölümlerinden yararlanabilmeleri için kendilerine yardımcı olunarak her türlü kolaylık gösterilmektedir.

 

Tabii ki körler kütüphaneciliğinin dünü, bugünü, geleceği kapsamında gelecekte neler yapılması gerektiğiyle ilgili olarak ilgililere tavsiyelerim olacaktır:

1)  Kitaplar kasetlere okunarak seslendirilmektedir. Bir romanı ya da öyküyü senaryolaştırma ve seslendirme durumunda telif hakkı sorunu ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle bazı yasal boşlukların ortadan kaldırılması gerekmektedir.

2)  Ulusal düzeyde hizmet verecek çağdaş araç ve gereçlerle donatılmış bir kütüphane arşiv dokümantasyon merkezi oluşturulmalıdır.

3)  Bu merkeze bağlı 7 coğrafi bölgede hizmet noktaları oluşturulmalı ve bu noktalar kitap, kaset, CD, disket gibi araçlarla görme özürlünün yaşadıkları yerlere doğrudan ulaştırılabilmelidir.

4)  Milli Kütüphane Başkanlığı Konuşan Kitaplık arşivinde kayıtlı bulunan materyallerin bir kopyası da bu merkezde toplanarak il ve ilçeler bazında bunların dağıtılması sağlanmalıdır.

5)  Bu merkezi hizmet noktaları genç, yetişkin ve çocuk yaştaki özürlülerin özür durumlarına göre eğitim ve kültür hizmeti olarak ilgili materyallerle desteklenmelidir.

6)  Görme özürlüler için ses kasetleri, kitap ve dergi türü materyallerin gönüllü kişi ve kuruluşların yanı sıra profesyonel ekiplerce okunması sağlanmalıdır.

7)  TRT, Devlet Tiyatroları stajyer sanatçıları ile Basın Yayın Enformasyon Genel Müdürlüğü dil uzmanlarınca her dilde okuma yapılmalıdır.

8)  Ulusal düzeyde yayın yapan TV ve radyo sunucularına yılda enaz 1 kez ses kaydı amaçlı kitap okuma zorunluluğu getirilmelidir.

9)  Türkiye’de pek çok eserin aynı zamanda kitabın arka cebine CD si veya disketi zorunlu olarak konmalıdır.

10)  TRT ve Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi işbirliğiyle hazırlanan ve TRT TV ve radyosunda yayınlanan açıköğretim derslerinin her türlü CD ve kasetlerinin Milli Kütüphane Başkanlığı’na gönderilmesi sağlanmalıdır.

11)  TRT ve özel radyolarda yayınlanan roman, öykü ve şiirler Milli Kütüphane arşivine kazandırılmalıdır.

12)  Görme özürlüler için internet ortamında sesli alan olmalı ve bu alan internetten PC ye çekilebilmelidir.

13)  Internet üzerindeki belge ve bilgilerin seslendirilmesini sağlayan ekran okuyucu programların Türkçe versiyonlarının devlet desteğince ücretsiz olarak sunulması mümkün olmalıdır.

 14)  Görme özürlülere hizmet sunan kamu kurum ve kuruluşlarındaki personele hizmet içi eğitim kursu öncelikle verilmelidir.