DEMOKRATİK BİLİNÇ KAZANIMI VE EĞİTİM İLİŞKİSİ
|
|
Emin SEMİZ[*] |
Giriş
Günümüzde
dünyanın değişik bölgelerinde yer alan bir çok devlet ‘demokratik’ olduğunu
iddia etmektedir. Oysa gerçekte kavramın esas anlamı ile uygulamadaki anlamı
arasında epey farklılık söz konusudur. Böyle ülkelerde çok anlam ifade etmeyen
ve oldukça belirsiz olan demokrasi kavramı, doğal olarak temsili olmakta ve demokrasinin
göstergesi olarak da yöneticilerin seçimle işbaşına gelmesi gösterilmektedir.
Ancak ‘seçilmiş olma’ ve ‘sorumlu olma’ her bir ülke için farklı anlamlar
taşıyabilmektedir. Başka bir deyişle, kavramın esas anlamı ile uygulamadaki
anlamı arasında farklılık söz konusudur. Bu nedenle ‘halkın iradesi’, ‘halkın
rızası’, ‘halkın egemenliği’ gibi kavramlar salt kendi içlerinde
yorumlanamazlar. Bunların uygulama içinde nasıl değerlendirildiklerine;
devletin ve onu oluşturan kurumların icraatlarında bireylere danışıp danışmadıklarına
ve bu konuda görüş ve taleplerin dile getirilmesinin yerleşmiş bir uygulama
haline gelip gelmediğine bakmak gerekir.
Elbette ki demokrasiyi
yukarıda anlatılanların varlığı ile sınırlandırmak doğru değildir. Çünkü ‘demokrasi’
bundan daha fazla bir şeydir ve sorunun temelinde demokrasinin dayandığı ‘değerler’
yer almaktadır. Bu değerler; ‘aklın egemenliği’, ‘insana saygı’, ‘eşitlik’, ‘adalet’,
‘özgürlük’ gibi kavramları içermektedir. Demokrasi kavramının özü; bu sözü
edilen temel değerlerden oluşmaktadır. Bunların içselleştirilmesi, benimsenmesi,
özümsenmesi bir ülkede demokrasi kültürünün yerleşmesi açısından son derece
önemlidir. Demokrasinin temel anlamını bu sözü edilen temel değerlerde aramak
gerekir. Uygulamalar, işlemler ve bunların gerçekleştirildiği kurumlar ise
siyasal ve sosyal yaşamda bu temel değerlerin işletildiği araçlardır. Öyle ise demokrasinin
‘kurumsal boyutu’ ile birlikte, bireylere yaşam ve eğitim dengesinde
kazandırılabilecek ‘değer boyutu’nun da ele alınması gerekmektedir.
Demokrasinin
Kurumsal Boyutu
Siyaset bilimcilere göre demokrasinin kurumsal boyutu ya da nesnel koşulları, bir ülkede demokrasinin bütün kurum ve kuruluşlarıyla işlerlik kazanabilmesi için önemlidir. Yine demokrasinin temelini oluşturan bu toplumsal güçlerin varlığı kadar, her alanda birbirini dengeleme konumunda olması da önemlidir. Aksi halde, güçler dengesinin olmadığı, gücün gücü dengelemediği bir toplumda özgürlükler güvence altına alınamayacaktır.
Bir ülkede demokrasinin bütün kurum ve kuruluşlarıyla işlerlik kazanabilmesi için aşağıda belirtilen durumların gerçekleşmiş olması gerekir. Bunlar: Ülke ekonomisinin büyük ölçüde sanayi ve ticarete dayalı olması; kentleşmenin belirli bir düzeye ulaşmış olması ya da tarımsal nüfusun %10’un altına düşmüş olması; kırsal ve kentsel alanlarda yaşayan nüfusun yaşam koşullarının düzey ve niteliğinde de büyük ölçüde benzerliğin oluşması; okur-yazarlık sorununun bütünüyle çözümlenmiş ve eğitimin her düzeyinde okullaşmanın yüksek oranlara ulaşmış olması; kitle iletişim araçlarının toplumda yaygın bir iletişim ve etkileşim ağı oluşturması; toplumun yaygın sosyal ve ekonomik güvencelere kavuşturulmuş olması; seçmenlerin ve kamuoyunun, siyasal kararların oluşumunda belirleyici olması şeklinde özetlenebilir.[†]
Demokrasinin
alt yapısı olarak da bilinen ve sayıları daha da artırılabilecek olan bu
değişkenlerin bir ülkede var olması, yine de o ülke yönetim biçiminin mutlaka
demokratik olacağı anlamını taşımamaktadır. Bunun için daha fazlasına yani
değer boyutunun işlerlik kazanmasına ihtiyaç vardır.
Demokrasinin Değer Boyutu
Şüphesiz ki bir ülkede demokrasinin görünen boyutunu oluşturması açısından kurumsal boyut çok önemlidir. Bu kurumlardan her biri demokrasiye anlam vermektedir ve bunlar tek tek ele alınmalıdır. Fakat değer boyutu kurumsal boyuta göre daha da öncelik taşımaktadır. Diğer bir deyişle, bir ülke kurumsal boyut açısından demokratik görülebilir fakat bunun içeriğini oluşturan değer boyutu bakımından yeterli düzeyde olmayabilir. Elbette ki böyle bir ülkeyi gerçek anlamda demokratik bir ülke olarak kabul etmek mümkün değildir.
Öyleyse demokrasinin özünü oluşturan bu temel değerler nelerdir? Bunu açıklamadan önce genel anlamda temel değerlerin neler olduğuna değinmek gerekir. Bilindiği üzere temel değerler, bireylerin ve toplumların karakterlerini şekillendirerek, ahlaki/etik ilkeler sağlayarak ve amaçlara yön vererek yaşama derinlemesine nüfuz etmektedirler. Aynı durum demokrasi için de söz konusudur. Demokrasi, ayırt edici özelliğini bu söz konusu temel değerlerden almaktadır. Bunların en önemlisi ve esaslı olanı da ‘insana saygı’dır. Diğerleri buna dayanmakta ya da bir bakıma bunun açılımı durumundadırlar. Bunlar: ‘Kardeşlik’, ‘hoşgörü’, ‘tarafsızlık’ gibi kavramlardır. Hatta ‘özgürlük’, ‘adalet’ ve ‘gerçeklik’ kavramlarının bile ‘insana saygı’dan türediğini söylemek mümkündür. Çünkü bu değerler olmadan demokrasinin mantıksal yönü ortadan kalkar ve doğal olarak uygulamadaki inandırıcılığı da zayıflar.
İnsan,
tepkide bulunma ve gelişme potansiyeline, özgür irade gücüne sahip bir ben’dir,
öz’dür. ‘Saygı’ ise, insanı bir ‘ben’ olarak, değerli bir bilinç ve irade
merkezi olarak görmektir. Demokraside insan, statüsü itibarıyla şu ya da bu
olduğu için değil, kendisi olduğu için, bir birey olarak ilgiye ve önemsenmeye
hakkı olan bir kişi olduğu için değerlidir. Görüş ve düşüncelere saygının
nedeni de işte bireyler olarak insanların değerine duyulan bu saygıdan
kaynaklanmaktadır.
‘İnsana saygı’ demokrasinin esas değeridir. Bununla birlikte ‘gerçeklik’ ve ‘özgürlük’ de diğer temel değerler arasındadır ve üçü birlikte hem mantıksal olarak hem de uygulamada yakın ilişkili değerlerdir. ‘Saygı’ ve ‘özgürlük’ kavramları birbiriyle içten ilişkilidir. ‘İnsana saygı’, bir yönüyle kısıtlamadan, engellemeden kurtulmayı dile getirmektedir. Böylece bireyler kendi gelişimlerinin yönünü seçebilir ve kendilerini geliştirebilirler. Bunun gerçekleşebilmesi için de kendi güçleri hakkında gerçekliğe ihtiyaçları vardır. Bu ise kendi konumlarını bilmeyi, neyin mümkün olup olmadığını öğrenmeyi ve mevcut kaynakların neler olduğunun farkına varmayı gerektirir.
Gerçekliği saklamak, kısıtlamak özgürlüğü inkar etmek anlamına gelmektedir. Çünkü bilgisizlik gelişmeyi, seçme yapma yeteneğini ve buna bağlı eylemleri sınırlar. Bu nedenle bireylerin bilgisiz bırakılması ve doğal olarak gelişimlerinin sınırlandırılması, insana saygının da inkarı anlamını taşımaktadır. İnsana saygı, onun potansiyel güçlerinin geliştirilmesinin olanaklar ölçüsünde yasaksız olmasını gerektirir.
Gerçekte demokrasiyi
demokrasi yapan şeyler demokrasinin ‘tüm ilkeleriyle’ işlemesini sağlayan, onu
bireylerin davranışlarında yaşam biçimine dönüştüren ‘değer boyutu’ ya da ‘öznel
koşullar’dır. Bu koşullar, demokrasinin ‘nesnel koşulları’nın oluşmasında da
itici güç olan; insana ve insan haklarına saygıyı, sevgiyi temel amaç edinen;
hoşgörü, uzlaşma ve özgürlük anlayışına`dayanan ‘demokratik kültür’dür.
Demokratik kültür, bağımsız düşünebilen, bireysel ayrılıklara saygı duyan, kaba
güce karşı olan, hedefe bilimin yol göstericiliğinde varılabileceğine inanan,
duygu ve düşünce kanalları açık; siyasal çoğunluğu ve sosyal hukuk devletini
savunan bireylerin edinmiş olduğu davranışlar bütünüdür. Bir bireyin temel
değerleri olarak da ifade edilebilecek bu davranışların merkezinde ise
demokratik kültür dokusunun yapısını oluşturan; ‘insan sevgisi’ ve buna bağlı
olarak gelişen ‘yurt sevgisi’ ve ‘yaşama sevgisi’ bulunmaktadır.
Bireylere Demokratik Bilinç/Kültür Kazandırmada
Eğitimin Rolü
Eğitim, bireyin aklını kullanmayı öğrenmesine, hayal gücünü kullanarak yaratıcılığını geliştirmesine, demokrasinin temel değerlerini sorgulayarak öğrenmesine ve bunları içselleştirerek duyarlık kazanmasına uygun olmalıdır. Aksi halde bireyin aklına hitap etmeyen; öğretmenin kendi düşüncesini, doğrularını kabul ettirmeye çalıştığı zorlayıcı, baskıcı bir eğitimle bu bilinçlenmenin gerçekleştirilmesi neredeyse imkansız gibidir.
Günümüzde
eğitim, Atatürk’ün gerçekleştirdiği yeni demokratik ortama uygun bir ‘zihni
yapı’nın inşası sorunu olma özelliğini hala korumaktadır. Konuya demokrasi ve
eğitim ilişkisi yönünden bakılınca ‘nasıl bir eğitim?’ sorusu kendiliğinden
ortaya çıkmaktadır. Bu sorunun yanıtı da; ‘aklı özgürleştiren eğitim’;
yetiştirilmiş insandan daha çok eğitilmiş insanı hedefleyen eğitim olmalıdır.
Herhangi bir konuda beceri kazanmış kişiye genelde ‘eğitilmiş’ denilmemektedir.
Bir insanın ‘eğitilmiş’ olması için bir konuda beceri ya da ustalık kazanması
yeterli değildir. Bunun olabilmesi için bireyin, en azından becerili olduğu
alanda kuramsal bir bilgiye ulaşmış olması gerekir ki, bu da ‘eğitilmiş insan’
olabilmek için yeterli değildir. Böyle bir kişi olsa olsa ‘iyi-bilgilendirilmiş’
bir insan ya da ‘bilgili insan’ olur. ‘Eğitilmiş’ olmak olgu ve olayların
niçinleri ve ilkeleri üzerinde durmayı ve aynı zamanda bunların anlaşılmış
olmasını gerektirir.
Örneğin, Sokrates öncesi Atina’daki geleneksel eğitim,
toplumdaki değerlerin eleştirel olmayan bir biçimde öğrenilmesini ve
özümsenmesini hedeflemekteydi. Bu geleneğin en iyi uygulayıcısı olan Sparta’da ‘eski
eğitim’de tekdüzelik ve kuralcılık hakimdi. Spartalılara göre iyi bir vatandaş ‘geleneklerin
itaatkar takipçisiydi’. Demokrasinin gerekleri olan tartışma, hür düşünce ve
ifade özgürlüğü, otoriter bir toplum ve devlet yapısı için feda edilirdi. Atinalılara
göre Spartalılar, kendi devletlerine hizmet etmekte hür değildiler; çünkü onlar
davranışlarını düşünce ve tercihe değil, itaate bağladılar; devletlerinin
dışına çıktıklarında nasıl davranacaklarını bilemediler. Diğer yandan
Spartalılar, eleştiri ve hür düşünceye dayalı Atina usulü eğitimin, ahlaki ve
toplumsal çöküşe neden olacağını savundular. Atinalılara göre cesaret, ancak,
hür iradeye dayalı bir tercih olduğunda değer kazanır; gerçek cesaret hürriyeti
gerektirir ve hürriyet de eleştirel düşünceyi uyandıran bir eğitimle en iyi
biçimde geliştirilebilir.[‡]
Burada da görülmektedir ki, Spartalılar sadece belirli düşünce ve davranış
biçimlerini öğrendiklerinden, davranışlarının altında yatan ilkeleri anlamaları
mümkün olmamıştır. Böyle bir durum, yani ‘temel ilkeleri kavrayamama’ öğrenilen
kuralların bilinçsizce uygulanmasına yol açmakta; yeni, alışılmadık durumlarla
karşılaşıldığında ise şaşkınlık meydana getirmektedir.
Bu bilgiler
doğrultusunda hemen akla; toplumsal, bilimsel, teknolojik gelişmelerin çok
hızlı bir şekilde gerçekleştiği çağımızda demokrasi pratiğini yaşamaya çalışan
ülkemiz insanlarındaki bocalama da acaba bu noktada aranabilir mi? Ya da
ülkemizdeki demokrasi sorunu acaba daha önce sözü edilen değerlerin ‘anlaşılmasından
çok öğrenilmiş olmasında’ ve eğitimin de bu yönde işletilmesinde aranabilir
mi? gibi sorular gelmektedir.
Cevap olarak
eğitilmiş olmanın belli bir bilgiye sahip olmayı öngördüğü, bunun ise salt
bilgi ile değil; bu bilginin temelinde yatan ilkelerin de anlaşılmış olması ile
gerçekleşebileceği söylenebilir. Çünkü ‘eğitilmiş insan’ çok yönlü bir gelişmenin
ifadesidir. Bir insanın ‘eğitilmiş’ bir birey olarak nitelenebilmesi için sahip
olduğu bilginin olgu ve olaylara bakış açısına yansıması gerekir. Diğer bir deyişle,
söz konusu bilginin hareketsiz değil, dinamik olması ve içselleştirilmiş,
özümlenmiş olması gerekir. Çünkü eğitilmiş insan, çok daha derinlemesine
düşünen, neden ve niçinleri sorgulayan bir birey olmak durumundadır. O, işin
biçiminden çok özü ve anlamıyla ilgilidir. İşte ülkemiz eğitiminin yanılgısı da,
bunun gerektiği şekilde kavranamamış olmasında yatmaktadır.
Günümüzde
eğitilmiş insanlar yerine talim edilmiş, yarı-aydın tipi denebilecek insanlar
yetiştirilmektedir. Bu nedenledir ki, demokrasinin temel değerleri zihinlere ve
gönüllere yerleştirilememektedir. Okullarda pragmatik (yararcı) amaçlar ısrarlı
bir şekilde vurgulanırken, ahlaki ve kültürel inançların geçerliği
sorgulanmamaktadır. Bunun olabilmesi, insanın düşüncesini zorlayan eğitim
etkinliklerine programda daha çok yer verilmesi ile mümkündür. Unutulmaktadır
ki, ‘fikri hür, vicdanı hür’, gerçeklik arayışına kendisini adamış insan ancak
düşünce ve vicdanları zorlayan bir eğitimle ortaya çıkabilir. Bu da eğitimin
yalnızca ‘beceri’ye değil, bireyin ‘beyni’ne ve ‘kalbi’ne de yönelmesi gerektiğini
göstermektedir.
Kuşkusuz
eğitim yalnızca okul duvarları arasında gerçekleşen bir süreç değildir.
Toplumun genel bir etkinliğidir; toplumdaki tüm kurumlar ve kişiler bu konuda
sorumluluk taşımaktadırlar. Toplumsal dokunun her bir parçası eğitime katkıda
bulunur ve bunlar sonuçta ‘zihinsel yapı’yı oluştururlar. Bu nedenle, gençler
ciddi bir fikir ve ahlak/etik eğitiminden geçirilirken, onların bu durumlarını
korumak ve geliştirmek için ev ve toplum çevrelerinin de aynı anlayış düzeyine
ulaştırılmaları gerekir. Çünkü, demokratik yaşam ancak demokrasinin özünü
oluşturan değerlerin toplumda kök salmasıyla sağlıklı bir yapıya kavuşabilir.
Kısacası, demokrasi ancak ve ancak onu oluşturan değerlerin biçimlendirdiği bir
gelenek içinde yetişen bireylerce nitelikli ve etkili bir yaşam biçimi haline getirilebilir.
Türkiye’deki demokrasi sorunu da bu noktada odaklanmaktadır. Çünkü ülkemizde
demokrasinin kurumsal boyutu açısından oldukça gelişim gösterilmiş olunmasına
rağmen, içeriği oluşturan değer boyutu açısından yeterli düzeye ulaşıldığını
söylemek pek mümkün görülmemektedir.
Sonuç
Genel anlamda ‘halkın kendi kendini yönetmesi’, ya da “temel hak ve özgürlüklerin güvencede olduğu bir çoğunluk yönetimi”[§] olarak tanımlanabilen demokrasi, sadece bir hükümet şekli olarak değil, belli bir idare tarzını yansıtan ahlaki, siyasi bir anlayışla birlikte düşünülmesi gereken bir kavramdır. Bu yönüyle demokrasi, insan hak ve özgürlüklerine saygı göstermeye, insan kişiliğinin değerine inanmaya dayalı bir yaşam biçimi olarak algılanmayı gerektirir. Çünkü ‘demokrasi, sadece yasal düzenlemelerle yaşama geçirilebilen bir yönetim biçimi değil, uygulamada gelişen ve niteliksel olarak zenginleşen bir yaşam biçimi’[**] olduğundan; tıpkı ‘aşk’ gibi, ‘sevda’ gibi yalnızca yaşanabilir ve ancak yaşandıkça anlaşılabilir.
Demokratik kültür birikimi bir duyarlık sorundur ve sadece salt bilgi veren metinlerle demokratik kültür bilincinin oluşturulması mümkün değildir. Çünkü insanı insan yapan en temel özellik duyarlıktır ve demokratik kültür birikiminin oluşması da ancak duyarlık eğitimini amaç edinen öğretme–öğrenme süreçleriyle kazandırılabilir. Demokratik ilkelerin geçerli olduğu siyasal ve toplumsal yaşamı gerçekleştirmenin temel yolu; demokratik anlayışa dayalı bir eğitim sistemi ile, öğrencilere demokratik kültür dokusunu yapılandıran davranışların kazandırılmasından geçmektedir. Çünkü, demokratik kültür bilinci edinmiş bireylerin sayısal varlığı, toplumun demokratik toplum olma özelliğini belirleyen en önemli değişkendir. Toplumbilimciler de bireyin kişilik yapısı ile toplumsal değişme süreci; öte yandan bir ülkenin insanlarının tutum ve davranışlarının demokratik niteliği ile ülkedeki demokrasinin düzeyi arasında sıkı bir ilişkinin varlığına işaret etmektedirler. Bu da göstermektedir ki, bir ülkedeki demokrasi düzeyinin geliştirilmesi için bireylerde demokratik kültür bilincinin oluşmasına özen gösterilmeli ve bunun eğitimine de okulöncesi eğitimden başlanmalıdır. Çünkü demokratik kültür bilinci çocuklara çok küçük yaşlardan başlayarak ve ancak yaşantılar yoluyla kazandırılabilir.
Demokrasi, toplum yaşamını ilgilendiren her konunun tam bir fikir özgürlüğü içinde tartışılıp karara bağlandığı bir yönetim biçiminin adı olduğuna göre; böyle bir yönetimde hiç kimsenin fikirlerini zorla başkalarına kabul ettirmesine, hoşgörüsüzlüğe, bunun eyleme dönüşmesi demek olan bağnazlığa ve militarist baskıya asla yer yoktur. Çünkü demokrasi; çoğunlukta olanların, azınlıkta kalanların da hak ve özgürlüklerine saygı göstererek, ülkeyi yönetme kültürünü edinmiş oldukları bir yönetim biçimi şeklinde algılanmayı gerektirir. Bu da düşünme yeteneğine sahip, sorumlu ve yetkin bireylerin, o toplumun tümünü ilgilendiren konu ve sorunlar hakkında bağlayıcı kararların alınmasına eşit olarak katılmaları demektir. Böyle bir demokrasinin varolması, sürdürülmesi ve yaşanarak gerçekleştirilmesi ise her şeyden önce iyi eğitilmiş ve bu eğitimi sayesinde olgu ve olayların neden ve niçinlerini sorgulayan bireyler gerektirir. Çünkü, çevresinde olup-bitene karşı duyarlı, özerk, eleştirel, katılımcı ve sorumlu davranma yeteneği kazanmış bireyler; demokrasi, insan hakları, barış, özgürlük ve eşitlik ilkelerine saygılı bir toplumun temelidir. Bu şekilde bireyler yetiştirme sorumluluğu açısından eğitim sürecine önemli sorumluluklar düşmektedir.
Sonuç olarak, ‘insan duyduğunu ezberleyebilir; tavsiye edileni başkalarına tavsiye edebilir; fakat sadece yaptığını öğrenir’ psikolojik ilkesi doğrultusunda şunu söyleyebiliriz: Demokratik yaşam, yine her koşulda kesintisiz demokratik yaşam yoluyla öğrenilebilir.
KAYNAKÇA
Batuhan,
H. (1991). “Demokrasi İçin Eğitim”, Çağdaş
Kültürümüz Olgular-Sorunlar, Cem Yayınevi, İstanbul.
Beetham,
D. ve Boyle K. (1998). Demokrasinin
Temelleri, (Çeviren: Vahit Bıçak) Liberte Yayınları, Ankara.
Büyükdüvenci
S. (1997). Demokrasi ve Eğitim Dersi, Yüksek
Lisans Ders Notları. A.Ü. Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Büyükkaragöz,
S. (1995). Yükseköğretim Programları ve
Demokratik Tutumlar. Türk Demokrasi Vakfı Yayını, Ankara.
Ertürk,
S. (1969). Diktacı Tutum ve Demokrasi,
Öğretmen Matbaası, Ankara.
Gülmez
M. (2001). İnsan Hakları ve Demokrasi
Eğitimi, TODAİE Yayını, Ankara.
Kamil B. Raif Ve B. Jülide Mollaoğlu (2000). Demokrasi Dosyası, Türk Demokrasi Vakfı
Yayını, Ankara.
Kışlalı, A. T. (1989). “Demokrasi Eğitiminde
Öneriler”, Demokrasi İçin Eğitim, TED
Yayını, Ankara.
Kışlalı,
A. T. Demokrasi Kuramı, Web:http://www.haberbilgi.com/kitap/
Ahmet_Taner _Kislali/ siyasal_sistemler/ ss2_31a_demokrasi.html.
05.05.2003.
Koçer,
H. A. (1970). Türkiye’de Modern Eğitimin
Doğuşu ve Gelişimi (1773-1923),
Talim ve Terbiye Dairesi Yayını, İstanbul.
Kongar, E. (2001). Demokrasi Kültürü Sorunları, Web:http://www.kongar.org/
makaleler/Demokrasi_Sorunlari.php.06.05.2003.
Nussbaum
M. C. (1998). Cultivating Humanity: A Classical Defense of Reform in Liberal
Education (Cambridge Massachussetts: Harvard University Press, (aktaran: Hamdi
Adanalı), Web: www.liberal-dt.org.tr/dergiler/
ldsayi21/2104.html.30.05.2003.
Özbudun, E. (1984). “Demokrasi Eğitimi ve Demokratik Rejim”, Nato Savunma ve Eğitim Yönleri Sempozyumu,
5-6 Ocak 1984, A.Ü. Eğitim Bil. Fak. Yayını, No. 133, Ankara.
Sartori
G. Demokrasi Kuramı, (Çeviren: Deniz Baykal)
Ajans Türk Matbaacılık Sanayi, Ankara.
Sever,
S. (1998). “Demokratik Kültür Bilinci Edimi Sürecinde Dil ve Edebiyat
Öğretimi”, Türkiye’de ve Dünya’da Ana
Dili Eğitimi Sempozyumu - Bildiriler,
A.Ü.TÖMER Dil Merkezi, Ankara.
Sinanoğlu,
S. (1980). Türk Hümanizmi, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.
Türk
Eğitim Derneği. (1989). Demokrasi İçin
Eğitim, TED Yayını, Ankara.